Integriti Industri Pembinaan: Ikrar Mesti Sampai ke Tapak, Kontrak dan Bayaran
Isu ‘Ali Baba’, subkontraktor tidak berdaftar dan pembayaran projek menunjukkan integriti tidak boleh dituntut daripada kontraktor sahaja. Ia mesti menjadi tanggungjawab seluruh ekosistem pembinaan.
Oleh Dr. Ishak Johari
Pada 6 Ogos lalu, saya berdiri bersama wakil empat pertubuhan lain untuk melafazkan Ikrar Bebas Rasuah sempena Hari Integriti dan Kecemerlangan Industri Pembinaan Sarawak 2026 (IECONS 2026) di Pusat Konvensyen CIDB Sarawak, Kuching.
Saya mewakili Dewan Ekonomi Melayu Sarawak (DEKOMS), bersama wakil Persatuan Kontraktor Melayu Malaysia Negeri Sarawak (PKMM Sarawak), Dewan Usahawan Bumiputera Sarawak (DUBS), Persatuan Kontraktor Bumiputera Kelas F Malaysia (PERKOBF) dan Sarawak Master Builders Federation (SMBF).
Di hadapan kami ialah Premier Sarawak, Datuk Patinggi Tan Sri (Dr) Abang Haji Abdul Rahman Zohari Tun Datuk Abang Haji Openg, Menteri Kerja Raya Dato Sri Alexander Nanta Linggi serta barisan kepimpinan kerajaan dan industri.
Program rasmi IECONS meletakkan Lafaz Ikrar Bebas Rasuah dan Majlis Menandatangani Ikrar Bebas Rasuah sebagai antara acara utama selepas ucapan perasmian Premier. DEKOMS pula disenaraikan sebagai Rakan Strategik program bertemakan “Memperkasa Integriti, Mentransformasi Industri Pembinaan” itu.
IECONS menghimpunkan 912 peserta daripada agensi kerajaan, badan kawal selia, pemain industri, badan profesional serta institusi akademik. Premier Sarawak menekankan bahawa integriti kini bukan sekadar nilai moral tetapi satu kelebihan strategik yang mampu meningkatkan keyakinan pelabur, melindungi sumber awam dan memastikan pembangunan dilaksanakan secara mampan. (UKAS Sarawak)
Namun selepas tangan diturunkan dan lafaz ikrar berakhir, satu persoalan perlu terus hidup:
Apakah sebenarnya makna integriti dalam industri pembinaan?
Pada pandangan saya, jawapannya jauh lebih besar daripada tidak memberi atau menerima rasuah.
Integriti perlu wujud sejak tender dibuka, kontraktor dipilih, subkontraktor dilantik, bahan dibeli, kerja dilaksanakan, tuntutan diperakukan hinggalah bayaran akhirnya sampai kepada pihak yang berhak.
Integriti tidak boleh hanya dibebankan kepada kontraktor
Selama ini apabila projek bermasalah, kontraktor sering menjadi pihak pertama yang dipersoalkan.
Jika projek lewat, kontraktor ditanya.
Jika mutu kerja rendah, kontraktor ditanya.
Jika berlaku kemalangan, kontraktor ditanya.
Memang benar kontraktor mesti bertanggungjawab terhadap amanah yang diterima. Industri pembinaan menyentuh keselamatan manusia, wang rakyat serta aset awam yang akan digunakan puluhan tahun.
Namun Premier Sarawak sendiri menegaskan bahawa integriti bukan tanggungjawab satu pihak. Ia perlu dipikul bersama oleh kontraktor, perunding, pembekal, pegawai teknikal, agensi pelaksana dan pihak lain dalam keseluruhan rantaian pembangunan. (UKAS Sarawak)
Menteri Kerja Raya pula menegaskan bahawa kejayaan projek bukan sahaja diukur berdasarkan tempoh pelaksanaan, tetapi juga pematuhan spesifikasi, pengoptimuman kos dan nilai terbaik kepada rakyat. (KKR Malaysia)
Maksudnya jelas.
Integriti industri perlu dua hala dan menyeluruh.
Penyakit ‘Ali Baba’ akhirnya memakan kontraktor sendiri
Dalam konteks pembangunan kontraktor Bumiputera, kita juga tidak boleh takut untuk membincangkan budaya yang sekian lama dikenali sebagai “Ali Baba”.
Namun isu ini tidak harus dijadikan isu kaum.
Ia bukan persoalan Melayu lawan Cina atau Bumiputera lawan bukan Bumiputera.
Persoalan sebenarnya ialah proksi, penyewaan lesen, peminjaman nama dan eksploitasi peluang yang diberikan melalui sesuatu dasar, tanpa membangunkan keupayaan pihak yang sepatutnya menerima manfaat.
Kerajaan Persekutuan sendiri pada Julai lalu memaklumkan bahawa Kementerian Ekonomi sedang memperincikan kerangka perundangan bagi membendung amalan rent-seeking atau Ali Baba, termasuk penggunaan proksi dan penyewaan lesen yang boleh menjejaskan persaingan adil dan kelangsungan perniagaan tempatan. (Bernama)
Jika kontraktor Bumiputera memperoleh projek tetapi hanya menyerahkan lesen, nama atau kedudukan syarikatnya kepada pihak lain dengan mengambil komisen, siapakah sebenarnya yang berkembang?
Pihak lain memperoleh pengalaman.
Pihak lain menguasai pembekal.
Pihak lain membina pasukan teknikal.
Pihak lain menguasai operasi tapak.
Pihak lain mengumpul modal dan pengalaman projek.
Sedangkan kontraktor yang mempunyai lesen mungkin hanya memperoleh peratusan tertentu daripada nilai kontrak.
Selepas sepuluh atau 20 tahun, lesen masih ada tetapi kemampuan sebenar tidak banyak berubah.
Peluang diberikan, tetapi kapasiti tidak terbina.
Inilah bahaya sebenar budaya Ali Baba kepada kontraktor Melayu dan Bumiputera.
Dasar yang sepatutnya menjadi tangga untuk naik akhirnya berubah menjadi kerusi untuk duduk menunggu komisen.
Kerjasama antara Bumiputera dan bukan Bumiputera pula tidak seharusnya dianggap salah. Usaha sama, perkongsian teknologi, subkontrak dan kerjasama strategik sangat diperlukan dalam perniagaan moden.
Yang salah ialah apabila kerjasama bertukar menjadi penyamaran pemilikan atau peminjaman kelayakan, sedangkan pihak yang mendapat keistimewaan di atas kertas tidak mempunyai penguasaan sebenar terhadap projek.
Siapa sebenarnya membina projek itu?
Satu lagi persoalan yang jarang dibincangkan secara terbuka ialah struktur subkontrak yang terlalu panjang.
Bayangkan:
Kontraktor utama memperoleh projek.
Sebahagian kerja diberikan kepada subkontraktor.
Subkontraktor menyerahkan pula pakej tertentu kepada sub-subkontraktor.
Sub-subkontraktor mungkin menyerahkan sebahagiannya lagi kepada pihak lain.
Akhirnya timbul satu pertanyaan yang sangat mudah:
Siapakah sebenarnya yang sedang membina di tapak?
Dan lebih penting:
Adakah pihak yang benar-benar melaksanakan kerja itu mempunyai pendaftaran, kompetensi dan kelayakan yang diperlukan?
Di bawah Akta Lembaga Pembangunan Industri Pembinaan Malaysia 1994 atau Akta 520, “kontraktor” ditakrifkan sebagai pihak yang menjalankan, menyiapkan atau mengakujanji untuk menjalankan atau menyiapkan kerja pembinaan. Akta itu turut memperuntukkan bahawa pihak yang menjalankan, mengurus atau menyiapkan kerja pembinaan boleh dianggap sebagai kontraktor bagi maksud Akta tersebut. (CIDB)
Seksyen 25 pula menetapkan pendaftaran dengan CIDB sebagai mandatori sebelum seseorang kontraktor menjalankan atau menyiapkan kerja pembinaan, kecuali mereka yang mendapat pengecualian yang diperuntukkan undang-undang. Pelanggaran boleh membawa denda antara RM10,000 hingga RM100,000 dan CIDB mempunyai kuasa mengarahkan kerja dihentikan. (CIDB)
Secara prinsip, sijil CIDB kontraktor utama bukan “lesen payung” yang secara automatik menjadikan semua syarikat di bawah rantaian subkontraknya kontraktor berdaftar.
Jika sebuah entiti sebenarnya menerima sesuatu pakej dan menjalankan kerja pembinaan sebagai kontraktor, status pendaftarannya perlu dilihat berdasarkan Akta dan syarat yang terpakai kepada kerja tersebut.
Ini bukan isu birokrasi.
Ini isu keselamatan.
Ini isu kompetensi.
Ini isu akauntabiliti.
Dan akhirnya, ini isu integriti.
Kontraktor berlesen menanggung kos, yang tidak berlesen jangan mendapat jalan pintas
Kontraktor yang mematuhi undang-undang perlu memperbaharui pendaftaran, menjaga gred dan kategori, memastikan tenaga mahir serta penyelia yang berkaitan memenuhi keperluan, mendaftarkan personel binaan dan mematuhi standard bahan serta Kod Etika Kontraktor.
CIDB turut menetapkan bahawa kontraktor tidak boleh menjalankan projek melebihi had nilai gred atau di luar kategori pendaftarannya serta perlu mengemukakan maklumat projek selepas sesuatu kerja dianugerahkan. (CIDB)
Semua pematuhan ini mempunyai kos.
Oleh itu timbul persoalan keadilan kepada ribuan kontraktor yang patuh kepada sistem.
Mengapa kontraktor yang membayar kos pematuhan perlu bersaing dengan pihak yang mendapat sesuatu pakej kerja melalui beberapa lapisan subkontrak tetapi tidak mempunyai pendaftaran yang sepatutnya?
Jika perkara sedemikian berlaku dan dibiarkan, lama-kelamaan pasaran akan menghukum kontraktor yang patuh kepada undang-undang.
Pihak yang tidak menanggung kos pematuhan boleh menawarkan harga lebih rendah.
Dan apabila harga terlalu ditekan, risiko seterusnya ialah pemotongan kos bahan, tenaga mahir, penyeliaan dan keselamatan.
Yang murah pada hari ini boleh menjadi sangat mahal kepada rakyat pada masa hadapan.
Rantaian subkontrak perlu telus
Industri mungkin sudah sampai ke tahap memerlukan satu mekanisme lebih telus bagi merekodkan keseluruhan rantaian pelaksana projek.
Bagi projek awam berskala tertentu, mengapa tidak diwujudkan daftar subkontraktor digital?
Kontraktor utama mengisytiharkan siapa subkontraktornya.
Subkontraktor mengisytiharkan pihak yang menerima pakej kerja seterusnya.
Nombor pendaftaran, kategori dan status CIDB boleh disahkan.
Pakej kerja yang dilaksanakan setiap pihak boleh diketahui.
Apabila pegawai penguat kuasa atau agensi pelanggan turun ke tapak, mereka bukan hanya melihat nama besar kontraktor utama pada papan projek.
Mereka boleh mengetahui siapa sebenarnya yang sedang melakukan kerja itu.
Ketelusan seperti ini bukan untuk menyusahkan kontraktor.
Ia melindungi kontraktor yang jujur.
Tetapi integriti juga bermakna membayar kerja yang telah disiapkan
Pada masa sama, kita tidak boleh bercakap tentang integriti hanya dari arah kontraktor kepada kerajaan.
Ada satu lagi isu yang sangat sensitif kepada kontraktor kecil dan sederhana — aliran tunai dan pembayaran.
Kontraktor membayar upah terlebih dahulu.
Mereka membeli bahan.
Membayar sewa jentera.
Membayar pengangkutan.
Membayar subkontraktor.
Mendahulukan modal.
Apabila kerja telah dilaksanakan, diperiksa dan tuntutan sah telah memenuhi keperluan kontrak, pembayaran yang berlarutan mempunyai kesan besar kepada keseluruhan rantaian.
Sebuah syarikat besar mungkin masih mampu menyerap kelewatan untuk tempoh tertentu.
Kontraktor kecil mungkin tidak mempunyai kemewahan itu.
Sebahagian mereka bergantung kepada satu atau dua projek pada satu-satu masa.
Apabila wang tertahan, pembekal tidak dibayar.
Kemudahan bank bertambah.
Kos pembiayaan meningkat.
Pekerja terjejas.
Kemampuan menyertai tender berikutnya juga berkurangan.
Malaysia mempunyai Akta Pembayaran dan Adjudikasi Industri Pembinaan 2012 (CIPAA) yang objektifnya antara lain untuk memudahkan pembayaran tetap dan tepat pada masanya serta menyediakan mekanisme penyelesaian pertikaian pembayaran melalui adjudikasi. Akta itu secara umum terpakai kepada kontrak pembinaan bertulis bagi kerja di Malaysia, termasuk kontrak pembinaan kerajaan, tertakluk kepada peruntukan dan pengecualian yang berkenaan. (AGC Malaysia)
Dalam pengurusan kewangan kerajaan pula, Arahan Perbendaharaan menetapkan prinsip supaya bil dan tuntutan yang memenuhi keperluan dibayar segera, secara umumnya tidak lewat daripada 14 hari daripada tarikh diterima atau mengikut syarat kontrak yang berkenaan. (i-Knowledge)
Malah pindaan kepada Arahan Perbendaharaan pada Mei tahun ini turut memberi perhatian kepada prinsip bahawa pembayaran bagi bekalan, kerja atau perkhidmatan yang dipesan dan disempurnakan dengan suci hati tidak seharusnya ditahan semata-mata kerana isu ketidakpatuhan pentadbiran tertentu oleh pegawai. (Finance Portal)
Maka pembayaran bukan isu sampingan kepada integriti.
Menunaikan kewajipan kontrak juga sebahagian daripada integriti.
Isu bayaran perlu dilihat secara adil
Dalam hal ini, industri juga harus adil kepada kerajaan.
Tidak semua pembayaran yang belum dibuat bermakna kerajaan sengaja melambatkannya.
Ada tuntutan tidak lengkap.
Ada kerja belum diperakukan.
Ada pertikaian kuantiti.
Ada variasi yang belum diluluskan.
Ada isu dokumentasi atau syarat kontrak yang belum dipenuhi.
Kerajaan Sarawak sendiri pernah menolak dakwaan umum bahawa JKR Sarawak menahan pembayaran kontraktor sehingga enam bulan atau setahun. Timbalan Premier Datuk Amar Douglas Uggah Embas menyatakan pembayaran dibuat berdasarkan tuntutan yang telah disahkan mengikut prosedur dan ketika kenyataan itu dibuat tiada pertikaian CIPAA tertunggak dengan JKR Sarawak. (DayakDaily)
Pada masa yang sama, Premier Sarawak sebelum ini turut mengakui cabaran dalam mekanisme pembayaran kepada firma perunding dan jurutera projek negeri serta menyatakan kerajaan akan meneliti penambahbaikan prosedur supaya aliran tunai lebih lancar dan pelaksanaan projek tidak terganggu. (DayakDaily)
Dua kenyataan ini sebenarnya menunjukkan pendekatan yang sepatutnya kita ambil.
Jangan membuat tuduhan secara pukal, tetapi jangan pula menutup pintu terhadap penambahbaikan sistem.
Jika tuntutan tidak lengkap, maklumkan segera.
Jika terdapat pertikaian, nyatakan dengan jelas.
Jika sebahagian tuntutan tidak dipertikaikan, proseslah mengikut kontrak.
Jika sesuatu tuntutan telah diperakukan dan memenuhi semua syarat, jangan biarkan ia berlegar tanpa keputusan.
Itulah tatakelola.
Masalah pembayaran boleh akhirnya menjadi masalah projek
Apabila kita melihat projek yang lewat, jangan terlalu mudah menyimpulkan bahawa kontraktor semata-mata tidak mempunyai kemampuan.
Kelemahan kontraktor memang boleh menjadi faktor.
Namun projek pembinaan mempunyai begitu banyak pemboleh ubah lain — perubahan skop, tanah, keadaan teknikal, kelulusan, koordinasi, cuaca, aliran tunai dan keputusan pihak pelanggan.
Sebab itu setiap projek perlu dilihat berdasarkan fakta.
Begitu juga kontraktor.
Jika kontraktor gagal kerana kecuaian sendiri, tindakan perlu diambil.
Tetapi jika kelemahannya berpunca daripada gangguan aliran tunai kerana tuntutan yang sah mengambil masa terlalu lama untuk diperakukan atau dibayar, sistem itu juga perlu diperiksa.
Integriti tidak bermaksud mencari siapa paling mudah untuk dipersalahkan. Integriti bermaksud berani mencari punca sebenar sesuatu kegagalan.
Perkasakan kontraktor, bukan sekadar tambah bilangan lesen
Dalam memperkasakan kontraktor Bumiputera, kita perlu mengubah ukuran kejayaan.
Kejayaan bukan berapa ramai mempunyai lesen.
Bukan juga berapa banyak kontrak dapat diagihkan.
Soalan lebih penting ialah:
Berapa ramai yang mempunyai jurutera sendiri?
Berapa ramai mempunyai penyelia kompeten?
Berapa ramai mempunyai jentera dan aset sendiri?
Berapa ramai mempunyai sistem pengurusan projek?
Berapa ramai mampu bergerak daripada kontraktor kecil menjadi syarikat pembinaan yang besar?
Berapa ramai mampu bersaing atas kualiti tanpa bergantung selama-lamanya kepada keistimewaan?
Jika selepas puluhan tahun seseorang masih hanya mampu mendapatkan projek tetapi tidak mampu melaksanakannya sendiri, kita harus bertanya di mana proses pembangunan kapasiti itu tersasar.
Dasar Bumiputera tidak seharusnya menghasilkan penyewa lesen. Ia perlu menghasilkan pembina.
Pembina yang mampu.
Pembina yang dipercayai.
Pembina yang berintegriti.
Tiga perkara perlu bergerak serentak
Pada pandangan saya, pembaharuan industri pembinaan perlu melihat sekurang-kurangnya tiga perkara secara serentak.
Pertama, integriti perolehan dan pemilikan sebenar. Peminjaman lesen, proksi dan Ali Baba mesti dibendung tanpa mengira kaum pihak yang terlibat.
Kedua, integriti pelaksanaan. Kita mesti tahu siapa sebenarnya melakukan kerja di lapangan. Struktur subkontrak tidak boleh menjadi lubang yang membolehkan pihak tidak layak memasuki tapak dan mengelakkan sistem pendaftaran.
Ketiga, integriti pembayaran. Kontraktor perlu mengemukakan tuntutan yang jujur dan lengkap, sementara majikan dan agensi pula perlu memperakukan serta membayar tuntutan sah secara cekap mengikut kontrak.
Ketiga-tiganya saling berkaitan.
Jika perolehan tidak bersih, projek jatuh kepada pihak yang salah.
Jika pelaksanaan tidak terkawal, kualiti terancam.
Jika pembayaran tidak lancar, kontraktor yang baik boleh turut terjejas.
Ikrar sebenar bermula selepas keluar dari dewan
Ketika lima wakil pertubuhan mengangkat tangan dalam IECONS 2026, ikrar itu hanya mengambil masa beberapa minit.
Tetapi integriti sebenar diuji selepas seseorang meninggalkan dewan.
Ia diuji ketika tender bernilai jutaan ringgit berada di hadapan kita.
Ia diuji apabila seseorang menawarkan penggunaan lesen dengan imbuhan mudah.
Ia diuji apabila kontraktor utama mahu memilih antara subkontraktor kompeten dengan pihak paling murah tetapi tidak layak.
Ia diuji apabila pegawai perlu memperakukan sesuatu kerja.
Ia diuji apabila tuntutan kontraktor berada di atas meja.
Dan ia diuji apabila seseorang mempunyai peluang melakukan sesuatu yang salah tanpa diketahui orang lain.
Sarawak sedang bergerak melalui fasa pembangunan yang sangat besar. Kerajaan mahu tadbir urus kukuh menjadi sebahagian daripada daya saing negeri, dan Premier sendiri mengingatkan bahawa integriti serta ketelusan kini mempengaruhi keyakinan pelabur. (UKAS Sarawak)
Maka kita tidak boleh membina hanya jalan raya, jambatan, bangunan, pelabuhan dan infrastruktur.
Kita juga perlu membina sistem yang dipercayai.
Kontraktor mesti berintegriti.
Subkontraktor mesti berintegriti.
Perunding mesti berintegriti.
Pembekal mesti berintegriti.
Pegawai kerajaan mesti berintegriti.
Agensi pelaksana mesti berintegriti.
Dan persatuan perniagaan juga mesti berani menegur ahlinya sendiri apabila prinsip itu dilanggar.
Kerana pada akhirnya, sebuah bangunan boleh didirikan dengan konkrit dan keluli.
Tetapi industri yang kukuh hanya boleh dibina dengan kompetensi, keadilan dan kepercayaan.
Lesen mungkin membuka pintu kepada sebuah projek. Modal mungkin membantu menyiapkannya. Tetapi hanya kompetensi dan integriti mampu membina sebuah industri yang dihormati.
Nota: Dr. Ishak Johari mewakili Dewan Ekonomi Melayu Sarawak (DEKOMS) dalam Lafaz dan Majlis Menandatangani Ikrar Bebas Rasuah sempena Hari Integriti dan Kecemerlangan Industri Pembinaan Sarawak 2026 (IECONS 2026). Pandangan yang dikemukakan dalam rencana ini merupakan pandangan penulis.
IKRAR INTEGRITI: Dr. Ishak Johari mewakili Dewan Ekonomi Melayu Sarawak (DEKOMS) bersama wakil PKMM Sarawak, DUBS, PERKOBF dan SMBF ketika melafazkan Ikrar Bebas Rasuah sempena IECONS 2026 di Pusat Konvensyen CIDB Sarawak, Kuching pada 6 Ogos lalu. IECONS 2026 mengangkat usaha memperkukuh integriti, tadbir urus dan profesionalisme dalam seluruh ekosistem industri pembinaan.